جۇدالىق سىرى (رومان ) 1ـ قىسىم

جۇدالىق سىرى

(رومان)

ئاپتۇرى:نۇرگۈل ئەبەي

1-قىسىم

تۆمۈر تاينىڭ غەربى شىمال تەرپىدە،ھەيۋەتلىك تەڭرى تاغلىرى گويا بۇ ئىللىق زامانغا چەكسىز سادىقلىق كۆرسىتىۋاتقان گىگانت پالۋانلارغا ئوخشايدۇ.ئۇنىڭ بۇلۇتلارغا تاقاشقان ئاپپاق چوققىلىرى تۆت پەسىلنىڭ ھەممىسىدە،قار مۇز بىلەن قاپلىنىپ تۇرىدۇ.ئۇنىڭ ئاياق تەرپىدە،پايانسىز بايىنبۇلاق يايلىقى سوزۇلۇپ ياتىدۇ.يايلاقنىڭ رەڭگى خۇددى قىزلارنىڭ دۇخاۋا كۆڭلىكىدەك سۈزۈك يېشىل.ئۈستىدىن قارىسىڭىز،ئۇ يەنە رەڭگار رەڭ شارچىلاردەك،تۈمەنلىگەن سېرىق،ئاق،قارا،قوڭۇر رەڭدىكى دومىلاق نەرسىلەر بىلەن بېزىلىپ تۇرىدۇ.يېقىن كېلىپ قارىسىڭىز ئۇلارنىڭ توپ توپ قوي پادىلىرى،ئۇيۇر ئۇيۇر يىلقىلار،ياۋاش كالىلار،جاھىل قوتازلار ئىكەنلىكىنى بايقايسىز.بۇ قەدەر گۈزەل مەنزىرىنى كۆرگەن ھەرقانداق ئادەم،بۇ تاغلىق بازارنى ئاغزى ئاغزىغا تەگمەي ماختاپ كېتىدۇ.

بازارنىڭ كىرىش ئېغىزىغىلا ئايرىم سېلىنغان قەۋەتلىك مېھمانخانىلار،چىرايلىق ياغاچ ئۆيلەر ۋە ئاپپاق كىگىز چېدىرلار،ساياھەت نۇختىلىرىدا قايناپ كەتكەن ساياھەتچىلەر،ئېلىپ ساتار تىجارەتچىلەر تولىمۇ ئالاھىدە.يەنىمۇ ئىچكىرلەپ كىرگەندە، بازار مەركىزىنى نوختا قىلىپ، تەرەپ تەرەپكە تۇتىشىدىغان كەڭ  ئاسفالىت يولللار باشلاپ بارىدىغان كانلار،كارخانا،شىركەتلەر، ئىككى ياكى ئۈچ قەۋەتلىك شەخسىي تۇرالغۇلار،رېستۇرانلار، مېھمانخانىلار، ئارامگاھلار،ئاۋات رەستىلەرمۇ بۇ يەرنىڭ زامانغا ماس قەدەملىرى بىلەن ئالغا قاراپ كېتىۋاتقانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.

ئۇنىڭدىن باشقا،بازارنىڭ غەربى تەرپىگە جايلاشقان بۇددا  ئىبادەتخانىسىمۇ شۇ دىندىكى نۇرغۇن  كىشىلەرنى ئۆزىگە جەلپ قىلىپ تۇرىدۇ.ئىبادەتخانىغا كىرىدىغان يول ئېغىزىدا،نەچچە يۈز يىللىق تارىخقا ئىگە غايەت زور تېكىلىخان بار بولۇپ،ئىخلاسمەن بۇددا مۇرىدلىرى تېكىلخانغا قادالغان مەزمۇت تال چىۋىقلارنىڭ يان تەرپى،ئالدى كەينىگە نۇرغۇنلىغان لاتا پارچىلىرى،خادالار،تال چىۋىقلارنى ئارتىۋېتىۋېتىشىدۇ.بۇ مەنزىرە كىشىنىڭ ئەقلى ھەيران قالغۇدەك دەرىجىدە ھەيۋەتلىك.تېكىلخاننىڭ قاپ ئوتتۇرسىدىكى غايەت زور قوتاز مۈڭگۈزى خۇددى كالا ئىلاھىنىڭ تۈتۈن چىقىرىۋاتقان بۇرۇن تۈشۈكىدەك ئاسمانغا قاراپ تۇرىدۇ.پەس تەرەپتە نۇرغۇنلىغان كىچىك قاچىلار بار بولۇپ،قاچىلارغا نامەلۇم ساخاۋەتچىلەر تەرپىدىن مېغىز،قۇرۇت،توقاچقا ئوخشاش ساقلاشقا قولايلىق يىمەك ئىچمەك،پۇل پۈچەكلەر قويۇپ قويۇلغان،ۋە بۇ نەرسىلەر بېشىغا كۈن كەلگەن مەلۇم بىر غېرىبنىڭ ئېھتىياجى ئۈچۈن تەقلەپ قويۇلغان(موڭغۇللاردا قەلەندەرچىلىك قىلىش تولىمۇ نومۇسلۇق ئىش بولۇپ،ھەرقانچە ئېغىر كۈنگە قالغان ئادەممۇ تىلەمچىلىك قىلمايدۇ.ئەمما جان ئېھتىياجى ئۈچۈن تېكىلخانغا ئوخشاش نەزىر چىراق سۇپىلىرىدىن ئادەم يوق چاغدا يىمەك ئىچمەك،پۇل پۈچەك ئالدا بولىدۇ).بۇتخانىنىڭ ئالدىدىن باشلانغان بىنەم يەرلەر، خۇددى ساھىپجامالنىڭ سۇمبۇل چاچلىرىدەك تاكى ھەيۋەتلىك قايدۇ دەرياسىغىچە يېيىلىپ كېتىدۇ.

بۇ بىنەم يەرلەرگە تېرىلىدىغان بەرەڭگە (ياڭيۇ)، كاللەك بەسەي،سۈننى ئۇسۇلدا يېتىشتۈرگەن دورا دەرمەكلەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك، ئورگانىك يىمەكلىك بولۇپ،ئەنگە ئېلىنغان بولغاچقا،بۇ يەرلەردىن كېلىدىغان كىرىممۇ ئوبدان.

 __ھەي ئېسىت، كىشى ئاياغ بېسىشتىنمۇ قورقىدىغان شۇ يىللاردا،  50 كويغىمۇ يارىمايدىغان ئۆي-جايلاردىن بىر يۈرۈش تۇتۇپ قويالىغان بولسامچۇ ھە؟... ياكى بولمىسا بىر ئېغىز بولسىمۇ تام قوپۇرۇپ قويسامچۇ؟! مۇشۇ كۈندە مىليونغا ساتماسمىدىم؟

بەزىلەر، بارغانسېرى جەلب قىلارلىق  بولۇپ كېتىۋاتقان تاغ ئارىسىغا   قاراپ ھەسرەت بىلەن شۇنداق دېيىشىدۇ.ئەمما تۆمۈر تاينىڭمۇ ئەلۋەتتە ئۆزىگە خاس قائىدە نىزامى،تاغلىقلاردىمۇ بىر خىل  ئومۇملاشقان يۇشۇرۇن بىشارەت،بەلگىلىمىلەر ۋە ئۇنىڭغا بويسۇنۇش ئادىتى بار .يەنى،زېمىن،يايلاق مەسىلىسىگە كەلگەندە ھەرقانچە ساددا ۋە دۆت چارۋىچىدىنمۇ بىر پارچە يايلاقنى كوملىۋېلىش تۈگۈل،يۇقۇرى باھادىمۇ سېتىۋالغىلى بولمايدۇ.ئۇلارنى ئالدى-ساتتى دېگەندىمۇ ئالغۇچى،ساتقۇچى يەنىلا يەرلىكلەر،ئۆز ئىچىدىكىلەر.ھەتتا قىز چىقىرىش، ئوغۇل ئۆيلەشمۇ  شۇنىڭ ئىچىدە بولۇپ،يەرلىكلەر سىرتقا ئاسانلىقچە قىزىنى بەرمەيدۇ،ھەم سىرتتىن قىز ئەكىرىشمۇ خېلى مۈشكۈل ئىش.بۇ «قائىدە»نى كىملەرنىڭ تۈزۈپ، كىملەرنىڭ نازارەت قىلىدىغىنىنى تازا بىلگىلى بولمىسىمۇ، ئەمما ھەر كىمنىڭ ئېڭى، ئادىتى شۇنداق پۈتۈلۈپ كەتكەندەكلا تۇيۇلىدۇ.

تاغلىقلارنىڭ بۇ «مۇتىھەملىك»ىگە سىقىلغان شەھەرلىكلەر، ياقا پۇشقاقلىقلار ئانچە-مۇنچە غەيۋەت-شىكايەت قىلشىشتىن، تاغلىقلارنى ئۇدۇل كەلگەن يەردە گەپتە سوقۇپ چېقىۋېلىشتىن نېرىغا ئۆتەلمەيتدۇ. چۈنكى بۇ تاغ يەنە غولجا، ئالتاي، ئۈرۈمچى، ئاقسۇ قاتارلىق چوڭ شەھەرلەرنىڭ ئۆتەر تۈگىنى. ئىشقىلىپ،ھەر قانداق سودا بۇ يەرگە يولۇقماي، چۈشمەي ئۆتمەيدۇ. بۇ يەردە سودا ھەتتا خەلقئارالىشىپمۇ كېتىدۇ. شۇڭا تاغلىقلارلا ئەمەس، ياقا يۇرتلۇقلارمۇ بۇ يەردە بولىدىغان بازاردىن  ئوبدانلا نەپكە ئېرىشىدۇ.گەرچە ئۇلار مۇقىم بىر ماكانغا ئىگە بولالمىسىمۇ يەنىلا تاغلىقلانىڭ ئۆيىنى، يايلاقلىرىنى ئىجارىگە ئېلىپ، سەيلىگاھ قۇرۇپ،ياكى مال-چارۋىلىرىغا، يەرلىك مەھسۇلاتلىرىغا خېرىدارلىق  قىلىپ ئوبدانلا پايدا ئالىدۇ.

بۇندىن تەخمىنەن،ئەللىك يىللار ئىلگىرى،ئۈزۈكنىڭ كۆزىدەك،چىرايلىق بۇ يەرلەرمۇ،خۇددى ھال چۈشكەن قوغۇندەك،سانساناقسىز چېكەتكىلەرنىڭ ئايىقى ئاستىدا خارۇ زار بولغان ئىدى.نەدىن پەيدا بولغانلىقىنى بىلگىلى بولمايدىغان سېرىق چېكەتكىلەر، چىر-چىر چىرىلدىشىپ،ھەممە يەردە توپ-توپ ئۇچۇپ يۈرىشەتتى.كۆتۈرەلمىسەڭ،ساڭگىلىتىۋال،دېگەندەك،بۇنىڭغا،شۇ يىللاردا پەيدا بولغان،ئۈچ يىللىق تەبىئىي قۇرغاقچىلىق قوشۇلۇپ ئوتلاقلار چېكەتكىنىڭ دەستىدىن پۈتۈنلەي دېگۈدەك ۋەيران بولۇشقا، تاغلار تاقىرلىشىشقا باشلىغان ئىدى.شۇ چاغدا، 70-80 ئۆيلۈك چارۋىچى، ئالتە توك-توك ئات- ئۇلاغ، قوي-كالىمۇ تۈزۈككىنە تويالماي، قىشىچە ھەر خىل ئاپەتلەر  بىلەن قىرىلىپ كېتەتتى.ئۇنىڭ ئۈستىگە تۇيۇقسىز كەلگەن كەلكۈن بىلەن،بىراقلا تېشىپ كېتىدىغان چوڭ دەريا،ھەيۋىسى بىلەن بىر نەچچە كىگىز ئۆينى، مال-چارۋىنى سىيرىپ سۈپۈرۈپ جەنۇپ تامان كېتىپ قالاتتى. چېدىرىنى دەريا بويىدىكى بولۇق ئۆت-چۆپكە ئالدىنىپ تىكىپ قالغان چارۋىچىلار ئۆي بىساتىدىنمۇ، قوي-كالىسىدىنمۇ بىراقلا ئايرىلىپ، قاڭغىر قاقشاپ قالاتتى. شۇڭا مالچىلار تاغ چوققىسىدىكى ياۋايى ھايۋانلارغا يېقىن تۇرۇشقا رازى بولسا بولاتتىكى، دەريا بويىغا يېقىن يولىمايتتى.

ئۇ زامانلاردا،ھازىرقىدەك ئاۋات بازارلار يوق،قارماي يوللار تېخى يوق، تاغ ئىچىدىكى ئەگرى-بۈگرى ئويمانلىقلاردا كۆزگە چېلىقىدىغان ئادەملەر ۋە ئاتلارنىڭ ئىزىنى ھېسابقا ئالمىغاندا، ھېچقانداق يول ياكى قاتناش قورالى كۆزگە چېلىقمايتتى. توك، سۇ ئەسلىھەلىرىدىن ئېغىز ئېچىش تېخىمۇ مۇمكىن ئەمەس. مالچىلار ئۇ يىلدىن بۇ يىلغا تاغدىن چۈشۈپ ناھىيە بازىرىغا كىرمەيتتى. ئۆمرىدە شەھەر كۆرمەي ئۆلۈپ كېتىدىغان كىشىلەرمۇ خېلى بار ئىدى. چۈنكى تاغلىقلارنىڭ ناھىيە بازىرىغا كىرىپ سېتىۋالىدىغان ئالاھىدە ئېھتىياجىمۇ يوق،بولسىمۇ تۇز، چاي، كىرسىن، كىيىم-كېچەكنىڭ نېرىسىغا ئۆتمەيتتى. يەنە كېلىپ ئۇلارنىڭ سودىسى ئالاھىدە ئەھۋاللارنى ھېسابقا ئالمىغاندا پۈتۈنلەي ئىپتىدائىي ھالەتتە ئىدى. تاغ ئىچىگە كىرىپ قالىدىغان ھايانكەشلەر ئۇلار بىلەن سودىلىق قىلغاندا تېگىشىش، ئالماشتۇرۇش ئۇسۇلىنى قوللىناتتى.تاغلىقلارنىڭ چۆنتىكى پۇل كۆرمەيتتى، تېگىشىش- ئالماشتۇرۇش ھەر ھالدا ئادىل بولغاچقا (ھېچ بولمىغاندا تاغلىقلار قىلغان سودىسىنى ئادىل بولدى، دەپ قارايتتى) ئۇلارنىڭ قەغەز پۇلنى ساقلاپ يۈرۈشىنىڭ ھاجىتىمۇ يوق ئىدى.ئۇ چاغدا ئائىلىلىكلەر تارقاق ياشايتتى، ھازىرقى بازار مەركىزىدە ئولتۇراقلاشقانلار 20 ئائىلىگىمۇ يەتمەيتتى، ئۇ يەر-بۇ يەرگە تىكىۋالغان كونا كىگىز ئۆيلەر تاغچىلارنىڭ ئۆي-ماكانلىرى ئىدى. تاش بىلەن قوپۇرۇلۇپ قوپال سۇۋالغان ئىككى ئېغىزلىق  رايونلۇق ھۆكۈمەت ئىشخانىسى ۋە رايونلۇق ھۈكۈمەتكە ئانچە-مۇنچە كېلىپ قالىدىغان كادىرلارغا تاماق ئېتىپ بېرىدىغان كونا ئاشخانا بۇ يەردىكى بىردىنبىر كۆزگە چېلىقىدىغان ئۆزگىچە قۇرۇلۇش، بىر يىلدا كۆپ بولسا ئۈچ قېتىم، بولمىسا بىرلا قېتىم تاماق ئېتىپ قالىدىغان ئاشپەز بىلەن ئانچە-مۇنچە يىغىنغا قاتنىشىپ كېلىدىغان قېرى رايون باشلىقى بولسا بۇ يەردىكى مالچىلار بىلىدىغان بىردىنبىر ھۆكۈمەت خادىمى ئىدى. ھېيت-ئايەم كۈنلىرى ناھىيەدىن 2-3 رەھبەر ئاتايىن تاغقا چىقىپ، ئانچە-مۇنچە تۇز، چاي، قەنت-گېزەك بىلەن زىيادە قىيىنچىلىقى بار مالچىلارنى كۆزدىن كەچۈرگەندىلا، تاغلىقلار بۇ تاغدىمۇ ھۆكۈمەتنىڭ  رەھمىتى بارلىقىنى، ئۆزلىرىنىڭ بولسا مۇشۇ ھۆكۈمەتنىڭ رەھبەرلىكىدە خاتىرجەم ياشاۋاتقانلىقىنى ئەسلەپ قالاتتى.